Dozaj pompası, bir sıvıyı belirlenen miktarda ve kontrollü biçimde prosese veren pompadır. Su arıtmada kimyasal besleme, üretimde katkı maddesi ilavesi ve pH düzenleme gibi işlemlerde kullanılır. İstenen sonucu almak için pompanın kapasitesi kadar sıvının özellikleri, hat basıncı ve çalışma düzeni de önemlidir. Kullanım sırasında en çok merak edilen konular ise doğru ayarın nasıl yapılacağı, pompanın neden sıvı basmadığı ve bakım ihtiyacının nasıl anlaşılacağıdır.
Dozaj pompası, sisteme eklenecek sıvının miktarını kontrol etmeyi sağlar. Örneğin bir arıtma hattına verilen kimyasalın gereğinden az olması hedeflenen işlemin yetersiz kalmasına, fazla olması ise tüketimin artmasına ve proses dengesinin bozulmasına yol açabilir. Pompa, uygun kontrol düzeniyle birlikte çalıştığında beslemeyi belirlenen ihtiyaca göre ayarlamaya yardımcı olur.
Transfer pompasının temel görevi sıvıyı bir noktadan diğerine taşımaktır. Dozaj uygulamasında ise taşınan miktarın ayarlanabilir ve tekrarlanabilir olması öne çıkar. Bu nedenle yalnızca istenen debiyi sağlayan herhangi bir pompa, hassas kimyasal besleme için uygun sayılmaz. Seçimde minimum besleme miktarı, ayar aralığı ve değişen çalışma koşullarındaki davranış birlikte değerlendirilir.
Yaygın diyaframlı ve pistonlu modeller, pompa odasının hacmini değiştirerek sıvıyı emer ve basma hattına gönderir. Çekvalfler akışın doğru yönde ilerlemesine yardımcı olur. Peristaltik modellerde ise sıvı, esnek bir hortumun sıkıştırılmasıyla taşınır. Çalışma prensibi modele göre değiştiğinden debi ayarı ve bakım yöntemi de her pompada aynı değildir.
Asitler, bazlar, dezenfektanlar, koagülantlar ve çeşitli sıvı katkılar uygun ekipmanla dozajlanabilir. Ancak bir pompanın kimyasal uygulamalar için üretilmiş olması, bütün kimyasallarla çalışabileceği anlamına gelmez. Sıvının adı, konsantrasyonu, sıcaklığı, viskozitesi ve varsa katı madde içeriği bilinmelidir. Gövdeyle birlikte diyafram, conta, valf ve bağlantı elemanlarının uyumluluğu da kontrol edilmelidir.
Kapasite, pompanın belirli koşullarda birim zamanda besleyebildiği sıvı miktarını ifade eder; çoğunlukla litre/saat olarak belirtilir. Basınç ise pompanın sıvıyı hangi hat koşullarına karşı vereceğini belirler. Katalogda görülen en yüksek debi ve en yüksek basınç değerleri her zaman aynı çalışma noktasında sağlanmaz. Uygunluk, ilgili modelin performans verileri üzerinden kontrol edilmelidir.
Farklı kapasite ve çalışma prensiplerine sahip dozaj pompası seçeneklerini incelerken yalnızca ürünün maksimum değerlerine bakmak yerine prosesin gerçek çalışma aralığını esas almak gerekir.
Yüzde ayarı her modelde doğrudan litre/saat karşılığı taşımaz. Bazı pompalarda strok boyunu, bazılarında strok frekansını veya sürüş hızını ifade eder. Gerçek besleme miktarı; karşı basınç, emiş şartları ve sıvının özelliklerinden etkilenebilir. Bu nedenle yüzde 50 ayarın her koşulda katalog kapasitesinin tam yarısını vereceği varsayılmamalıdır.
Kalibrasyon, belirli sürede verilen gerçek sıvı miktarının kontrol edilmesi ve gerekiyorsa pompa ayarının buna göre düzeltilmesidir. İlk devreye almada, bakım sonrasında veya kimyasal ve tesisat koşulları değiştiğinde kontrol edilmesi faydalıdır. Tekrarlama aralığı prosesin hassasiyetine ve üreticinin talimatlarına göre belirlenir. Ölçüm, uygun ekipmanla ve mümkün olduğunca gerçek işletme koşullarını temsil eden bir düzende yapılmalıdır.
Tankın boşalması, emiş hattının hava alması, tıkalı bir filtre, valfte biriken kir veya pompa kafasında gaz bulunması olası nedenler arasındadır. Hat basıncının pompanın çalışma sınırını aşması da beslemeyi durdurabilir. Motor sesi ya da strok hareketi, kimyasalın gerçekten hatta ulaştığını tek başına kanıtlamaz. Kontrol sırasında önce tank seviyesi ve görünür bağlantılar incelenmeli; müdahale gerektiren işlemler üretici talimatlarına göre yapılmalıdır.
Hava veya gaz birikmesi varsa yalnızca kapasiteyi yükseltmek sorunun kaynağını ortadan kaldırmaz. Emiş bağlantılarındaki sızdırmazlık, tank seviyesi ve kullanılan sıvının gaz çıkarma eğilimi değerlendirilmelidir. Uygun uygulamalarda hava tahliye düzeni veya bu sıvılar için tasarlanmış pompa kafası tercih edilebilir. Tahliye işlemi, kimyasalın açık ortama kontrolsüz çıkmasına yol açmayacak şekilde yapılmalıdır.
Kuru çalışma dayanımı pompanın tasarımına ve kullanılan malzemelere bağlıdır. Bir model için geçerli olan özellik başka bir modele genellenemez. Üretici izin verse bile tankın boşalması prosesin kimyasalsız kalmasına neden olur. Bu yüzden seviye alarmı veya düşük seviyede durdurma gibi işlevler, yalnızca pompayı korumak açısından değil prosesin takibi açısından da önemlidir.
Uygun kontrol girişleri bulunan modellerde besleme, debimetreden gelen darbe sinyaline veya analog sinyale göre ayarlanabilir. pH gibi bir proses ölçümüne bağlı kontrol de uygun sensör ve kontrol cihazıyla kurulabilir. Ancak pompanın bir sinyal girişi bulunması tek başına yeterli değildir; sinyal aralığı, ölçekleme ve arıza durumundaki davranış da tanımlanmalıdır.
Bu karar yalnızca pompa malzemesine bakılarak verilmez. Önceki kimyasalın içeride kalan miktarı yeni kimyasalla reaksiyona girebilir. Kimyasal değişiminde malzeme uyumluluğu, uygun temizleme yöntemi ve kimyasalların birbiriyle etkileşimi birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle farklı ürünlerin aynı hat üzerinden sırayla besleneceği uygulamalarda ayrı pompa ve hat kullanımı teknik olarak incelenmelidir.
Aynı ayarda besleme miktarının düşmesi, debinin düzensizleşmesi, bağlantılarda kaçak veya pompanın sık sık hava yapması kontrol gerektiren belirtilerdir. Bununla birlikte bakım için arıza beklenmemelidir. Diyafram, hortum, conta ve valf gibi parçaların kontrol aralıkları çalışma süresi, kimyasal özellikleri ve üretici önerileriyle belirlenir. Her tesis için geçerli tek bir bakım süresi vermek doğru olmaz.
Debi ve basınç aralığı, sıvıyla temas eden malzemeler, tahrik sistemi, kontrol seçenekleri ve gerekli aksesuarlar fiyat üzerinde etkilidir. İlk satın alma bedelinin yanında yedek parça erişimi ve bakım ihtiyacı da değerlendirilmelidir. Daha düşük fiyatlı bir model, prosesin ihtiyaç duyduğu kontrolü sağlayamadığında işletme açısından daha maliyetli olabilir.
Kimyasalın adı ve konsantrasyonu, istenen minimum ve maksimum debi, hat basıncı, sıvı sıcaklığı ve günlük çalışma süresi başlangıç için gerekli bilgilerdir. Mevcut bir sorun varsa pompanın modeli, ayarı ve sorunun hangi koşullarda ortaya çıktığı da belirtilmelidir. Bu bilgilerle dozaj pompaları ve ilgili sistem bileşenleri daha sağlıklı değerlendirilebilir; yalnızca fotoğraf veya kapasite bilgisiyle yapılan seçimlerde gözden kaçabilecek ayrıntılar netleştirilir.